نخستین زنان صوفی

در این اثر، گزارش و شرح حال و زندگى و اندیشه‌ها، سخنان، گفتار، رفتار و حالات هشتاد و دو نفر از زنان پارساى تاریخ اسلام از اقصا نقاط سرزمین‌هاى اسلامى، به‌خصوص ایران در باب مسائل عرفانى مانند عشق به خدا و عبادت او و زهد و ترک دنیا و... جمع و بیان شده است. این کتاب با بیان شرح حال رابعه عدویه آغاز شده و با کسانى چون لبابه متعبده، شعوانه، فاطمه نیشابورى و... ادامه یافته و با عایشه دختر احمد طویل مروزى به پایان رسیده است.

 

کتاب فوق ؛ ترجمه «ذکر النسوه المتعبدات الصوفیات»، نوشته یکى از برترین صوفیان و متخصّصان تصوّف و آشنا به معارف اسلامى در قرن چهارم و پنجم هجرى می باشد که شامل نکات زیر می باشد :

چند نکته گفتنى است:

 

سلمى از مهم‌ترین صوفیان عصر خود بود و رساله‌هاى متعدد وى در علم تصوّف از بهترین این آثار بشمار مى‌رفت .

با توجه به اینکه تاریخ‌نگاران مسلمان کمتر به زنان و آثار ایشان توجّه داشته‌اند، کتاب «ذکر النسوه المتعبدات الصوفیات» سلمى اثر منحصربه‌فردى در این زمینه محسوب مى‌شد و نویسندگانى چون ابن جوزى در «صفه الصفوه» و جامى در «نفحات الأنس» و مناوى در «کواکب الدرّیه» به آن اشاره داشته و از آن استفاده کرده‌اند .

متأسفانه کتاب «ذکر النّسوه المتعبّدات الصوفیّات» براى قرن‌ها گم شده بود و هیچ نسخه‌اى از آن در دست نبود. پیدا شدن نسخه‌اى از این کتاب در سال 1991 توسط دکتر محمد طناحى در مجموعه نسخه‌هاى خطى کتابخانه ریاض عربستان سعودى واقعه‌ى مهمى بود. دکتر طناحى این اثر را در سال 1993 تصحیح و با حواشى مختصرى منتشر کرد. پس از آن در سال 1999 خانم ارکیا کرنل استاد دانشگاه دوک امریکا این اثر را دوباره تصحیح و سپس به انگلیسى ترجمه کرد. حوصله و دقّت ایشان در ترجمه و تصحیح این اثر ستودنى است و نمونه‌ى خوبى از جمله مطالعات مستشرقین غربى بر آثار اسلامى بشمار مى‌رود. خانم کرنل، اغلاط راه‌یافته در متن مصحّح طناحى را تصحیح کرد و با وسواس و نکته‌بینى‌هاى دقیق همراه با مقدمه و حواشى مفید، به زبان انگلیسى برگرداند. بخشى از مقدمه مبسوط خانم کرنل، شامل مرورى بر شرح احوال و آثار سلمى همراه با مطالعاتى پیرامون دوران زندگى و ویژگى‌هاى فرهنگى و دینى زمان وى است و بخش دیگر آن به بررسى متن و مطالعه ساختارى کتاب «ذکر النّسوه المتعبدات الصوفیات» اختصاص دارد. در این بخش خانم کرنل تلاش مى‌کند تا مکاتب زنان صوفى را بر اساس دیدگاه سلمى و ابن جوزى طبقه‌بندى و دیدگاه سلمى را نسبت به زنان صوفى بیان کند. حواشى کتاب زنان صوفى سلمى هم شامل پژوهش‌هاى این محقق درباره‌ى عارفان و صوفیانى است که نامشان به‌مناسبت اسنادها و ذکر زنجیره راویان حدیث در کتاب سلمى آمده است. مهم‌ترین منابعى که در این بخش مورد استفاده قرار مى‌گیرد، کتاب‌هاى «صفه الصفوه» ابن جوزى، «حلیه الأولیاء» حافظ ابونعیم اصفهانى، کتاب «اللّمع» ابونصر سراج، کتاب «التعرف» کلاباذى، «رساله قشیریه»، «کشف المحجوب» هجویرى، «تذکره الأولیاء» عطار، «طبقات الصوفیه» انصارى، «نفحات الأنس» جامى و «طبقات الصوفیه» سلمى است .

کتابى که اینک پیش روى شما قرار دارد، شامل ترجمه کتاب «ذکر النّسوه المتعبّدات الصوفیّات» ابوعبدالرحمن سلمى و متن اصلى آن مطابق تصحیح خانم کرنل است. مجموعه آنچه خانم کرنل در مقدمه و حواشى به کتاب افزوده‌اند نیز از زبان انگلیسى به فارسى برگردانده شده است .

تقریبا اصل تمامى منابع مورد استفاده خانم کرنل در این بخش با متن عربى یا فارسى آن مطابقت داده شده و در بسیارى موارد متن اصلى مورد استناد توسط مترجم به پاورقى اضافه شده است. در ضمن تلاش شده تا هر نوع اطّلاع تازه‌اى که ممکن است در یکى از کتاب‌هاى تاریخ، تذکره و طبقات درباره‌ى این هشتاد و دو زن صوفى موجود باشد، جمع‌آورى و به حواشى مترجم انگلیسى افزوده شود. به این ترتیب حواشى کتاب حاضر شامل دو دسته پانوشت است که توسط مترجم انگلیسى و مترجم فارسى به آن اضافه شده است. به همین جهت حجم حواشى نسبت به متن اصلى افزایش یافته است. در این مطالعه و پژوهش غیر از کتاب‌هایى که در بالا ذکر شد و مورد مطالعه مترجم انگلیسى هم قرار گرفته بود، به منابع دیگرى هم رجوع شده که فهرست آن در پایان کتاب مى‌آید. به منابع مورد استفاده خانم کرنل هم مطابق فرم چاپ انگلیسى آن در همان حواشى کتاب اشاره شده است .

تمام کوشش در پژوهش حاضر، مبنى بر این بود تا تمامى دانستنى‌هاى تاریخى درباره‌ى این هشتاد زن در همین کتاب فراهم آید و محقّقان تاریخ و عرفان اسلامى از جستجوى دیگرى در این زمینه بى‌نیاز باشند ...