کشف الحقایق

عزیز ابن محمد نسفی از عارفان و مؤلفان پرکار سدۀ هفتم هجری است. وی در میان عارفان این دوره جایگاه والایی دارد. طریقۀ عرفانی وی از یک‌سو متمایل به دوره یا سنت عرفانی پیش از سدۀ هفتم و از دیگر‌سو تحت تأثیر آراء ابن عربی و شماری از شاگردان و شارحان آثار اوست. بدین دلیل در کتب و رسالات وی هم مبانی عرفانی دورۀ اول بیان شده و هم اصول دورۀ دوم عرفانی.

 کشف الحقایق جامع‌ترین و مهم‌ترین اثر نسفی است که فهم و دریافت آن می‌تواند خواننده را با منظومۀ فکری نویسنده به خوبی آشنا کند. این کتاب هفت رساله و مقدمه‌ای با عنوان «فاتحة الکتاب» دارد. موضوع فاتحة الکتاب بیان مذاهب مختلف در میان مسلمانان است و اینکه خلاف از کجا و کی ظاهر شد و مذهب مستقیم کدام است. «وجود»، «انسان»، «سلوک»، «توحید»، «معاد»، «دنیا و آخرت» و «هفت آسمان و زمین» موضوع رسالات هفتگانۀ این کتاب است. نسفی در نظر داشته این کتاب را در رساله، یک فاتحة الکتاب و یک خاتمة الکتاب تصنیف کند؛ اما وقتی رسالۀ هفتم را به پایان برده، از تصنیف سه رسالۀ پایانی و خاتمة الکتاب خودداری کرده و طرح تألیف این کتاب را ناتمام گذاشته است. وی فهرست موضوع رسالات دهگانۀ خود را در فاتحة الکتاب این کتاب نیز ذکر کرده است که بر اساس این فهرست به خوبی مشخص می‌شود موضوع سه رسالۀ پایانی و خاتمة الکتاب این کتاب که هیچ‌گاه به رشتۀ نگارش در نیامد، چه بود. مقایسۀ رسالات دهگانۀ کشف الحقایق با ده اصل بیان التنزیل معلوم می‌کند بخشی از مباحثی که نسفی در این کتاب حذف کرده در بیان التنزیل آمده است.