زیبا شناسی

این کتاب دربردارندۀ سه بخش با عناوین «روان‌شناسی هنر»، «پدیدارشناسی هنر» و «فلسفۀ  هنر» است. در این بخش‌ها به ترتیب از فرآیند تکوین اثر هنر با شاخه‌های اصلی هنر (شعر، نقّاشی، موسیقی) و رابطۀ هنر با انسان و مابعدالطبیعه و اخلاق و دین گفتگو می‌شود.

نویسنده در هر مبحث، آرای گوناگون را با شواهد متعدّد مطرح می‌کند و در پایان با جمع‌بندی دیدگاه‌ها و تحلیل انتقادی، نظر خود را با رویکرد استدلالی عرضه می‌کند.

منابع هر فصل و نمایۀ کتاب وسعت و تنوع اعجاب‌آور مطالعات نویسنده و دامنۀ فراگیر تفحص و استقصا و جامعیت و عمق نظر او را نمودار می‌کند.

تجربۀ زیباشناختی به دو گروه از پدیده‌ها تقسیم می‌شود. گروه اول پدیده‌هایی که وجه خاصی از تأمل بر آنها تعلق می‌گیرد. این پدیده‌ها را نزد هنردوستانی می‌توان سراغ گرفت که رمان یا شعری را می‌خوانند یا به آهنگی گوش فرا می‌دهند؛ اما این آثار را که مایۀ شادی ما هستند کسی ساخته است. آنها را در طبیعت نمی‌توان یافت: محصول عمل انسانی‌اند. بدین‌سان چنان‌که بیکن می‌گفت: هنر عبارت است از انسان به اضافۀ طبیعت و مراد انسان و آثاری است که از زیر دست انسان بیرون آمده است. پس فعالیت هنری فعالیت نظری محض نیست، فعالیت اخلاقی هم نیست که در سلوک خود فرد جلوه‌گر می‌شود. غایت فعالیت هنری که ماهیتاً سازنده است، اشیایی است که می‌سازد. کارگر و صنعت‌گر و اهل فن هم چیزهایی می‌سازند. با این همه گذشته از اینکه نخستین هدف آنها زیبایی نیست، اینان بسی کمتر از هنرمند در آثار خویش مایه می‌گذارند. این ساخته‌ها از گوشت و خون سازندگان خود و به صورت و مثال آنها سرشته نمی‌شوند. از این نظر فعالیت هنری آن است که به فعالیت خلاق هرچه نزدیک‌تر و برای اتصاف به این صفت از همه سزاوارتر باشد. مگر نه اینکه خاصۀ آفریننده آن است که آفریده‌اش را از گوهرش برآورد و آن را ملک طلق خویش کند. مطالعۀ آفرینش هنری در صلاحیت روان‌شناسی است. در بخش اول به چند جنبه از آن که بیشتر پذیرای بحث و گفتگوست و از این‌رو احتمال دارد هر چه بیشتر ذهن را روشن کند، توجه شده است.