مکتب حافظ،دو جلدی

کتاب «مکتب حافظ» یا مقدمه بر حافظ‌شناسی است. استاد بهاءالدین خرمشاهی درباره این کتاب نوشته است: «مکتب‌ حافظ یکی از بهترین رهیافت‌ها به شعر حافظ و رمزگشایی از مفاهیم کلیدی و نمادهای اساسی هنر اوست. استاد مرتضوی صاحب تقدم فضل و فضل تقدم در طرح اساسی‌ترین مباحث حافظ‌پژوهی ـ از جمله عشق و رندی و ملامتی‌گری ـ است. مکتب حافظ طبق عنوان فرعی و فروتنانه‌اش «مقدمه بر حافظ‌شناسی» نام دارد؛ ولی در واقع مفتاح حافظ‌شناسی و از مراجع عمده و کلاسیک نوین در حافظ‌پژوهی است. در عالم حافظ‌پژوهی سه اثر قدیمی است که ارزش ماندگار و خدشه‌ناپذیری دارد: تاریخ عصر حاضر اثر شادروان غنی، حافظ شیرین‌سخن اثر شادروان معین و مکتب حافظ و هرگز هیچ حافظ‌پژوهی از آنها بی‌نیاز نیست.»

استاد مرتضوی در فصل‌الخطاب این کتاب آورده است: «جامعه ادبی و فرهنگی ایران، حافظ را از همان روزگار که دیوان و شعر او شناخته شده، هم شاعر و هم عارف شناخته و عوام و خواص با رسمی شناختن لقب «لسان‌الغیب»، او را یکی از اسراردانان و آگاهان از عوالم غیبی تلقی کرده‌اند. همه بحث‌ها در چاپ‌های پنجگانه کتاب مکتب حافظ از نظر پایه و اساس و محور برای اثبات و شناساندن ماهیت این سخنور بزرگ و شعر او بوده و نتیجه‌ای که گرفته‌ایم و در صحت آن شکی نداریم، این است که: اولاً حافظ غزل‌پردازی در ردیف دیگر غزلسرایان نبوده است. ثانیاً حافظ، عارفی در ردیف بزرگانی چون مولانا نیز محسوب نمی‌شود، بلکه شاعری غزلسرا است که بهره عظیمی از مفاهیم اساسی عرفان و طریقت داشته است. ثالثاً اگر بخواهیم او را با یک عنوان معرفی بکنیم، باید بپذیریم چنانکه خود به تصریحی مطلق بارها تأکید کرده، «رند» و مشرب شاعرانه‌اش نیز «رندی» بوده است.

این کتاب چنان که از عنوان به ظاهر فرعی و حقیقت اصلی آن، یعنی «مقدمه بر حافظ‌شناسی» برمی‌آید ـ کلاً مقدمه بر حافظ‌شناسی است و چند گامی درباره اینکه چگونه می‌توان حافظ را شناخت، نه اینکه خواسته باشیم تاریخ زندگی حافظ، روایات و افسانه‌های مربوط به حافظ و بالاخره جزئیات متعدد مربوط به حافظ، از قبیل کتاب‌ها و چاپ‌ها و نسخه‌های خطی و تصحیح‌های مربوط به دیوان را شرح دهیم، زیرا آن مطالب از سوی دانشوران و دانندگان و حافظ‌دوستان، از دوره خود حافظ از سوی تذکره‌نویسان، تا روزگار ما نوشته شده و در دست است. بنابراین در این آخرین چاپ، در حقیقت همان نظری را که در چاپ اول کتاب با مقدمه نوشته بودیم، تسجیل و تثبیت می‌کنیم؛ چون در همان چاپ اول نیز اجمالاً گفته شده بود. اینکه حافظ که بوده و هنر ؟ چه بوده، مطالبی است از یک سو بسیار پیچیده و از سوی دیگر بسیار روشن؛ زیرا ما حق نداریم بالای سخن خود حافظ سخنی بگوییم، یعنی او اگر گفته است «عاشق و رند و نظربازم و می‌گویم فاش» ما نمی‌توانیم تحقیق بکنیم که این سخن راست است یا دروغ و اگر از چنین اذعان و اعتراضی تعجب کردیم، باید علت تعجب خود را بررسی کنیم.

به همین علت یک بخش از باب اول کل کتاب به اینکه مشرب حافظ «رندی» و خود او «رند» بوده، تخصیص یافته است. اکنون خواننده می‌تواند سؤال بکند اگر چنین است و در پایان کتاب هم همین نکته تأیید شده، آیا آن همه مطلب درباره رندی‌ حافظ کافی نبود؟ پاسخ ما این است که آن همه مطلب، بلکه کل کتاب، به قول معلم اول در مبحث «هنر نمایش» گره‌افکنی و گره‌گشایی، پس از عنوان نمایشنامه بوده است.»

کتاب حاضر مشتمل بر سه باب است با فهرست تفصیلی مطالب و یک دیباچه و یک مقدمه و چهار فهرست (نام‌های اشخاص، فرقه‌ها و گروه‌ها و اقوام و قبایل، مجلات و مقالات، اماکن).