دیوان میلی مشهدی

نام شاعر، میرزا قلی و تخلص او میلی بوده است. از تاریخ تولد وی اطلاعی در دست نیست؛ ولی می‌دانیم که در جوانی به سال ۹۸۳ یا ۹۸۴ چشم از جهان پوشیده است. این سخنور را گاه به هرات هم منسوب داشته‌اند که در دورۀ صفویان مرکز خراسان و محل تجمع فضلا، شعرا و هنرمندان بوده است؛ ولی بیشتر تذکره‌های معتبر عصری، وی را مشهدی‌الاصل نوشته‌اند. برخی نیز تنها به ذکر این نکته که از طایفۀ تکلّو یا ترک بوده است، بسنده کرده یا نام زادگاهش را فروگذاشته‌اند.

 

در کتاب خیر البیان که کمی پس از درگذشت میلی تحریر شده (۱۰۱۶تا۱۰۱۹ق) و به سال‌۱۰۳۵ در آن تجدیدنظر و تقدیم شاه‌عباس شده است ؛ آمده :

 

میرزا قلی میلی در اصل از طبقۀ قزلباش و شیعه‌مذهب بوده است و در مشهد مقدسه نشو و نما یافته و مربی وی شاهزادۀ رفیع مقدار سلطان ابراهیم میرزاست و همواره در مشهد مقدسه با مولانا ولی و خواجه حسین ثنایی و برخی از شعرای بلاغت آثار هم‌صحبت می‌بوده و اشعار در میان می‌آورده‌اند و مناظرات و معاشقات واقع می‌شده و در روش قصیده، ارواح سیف الدین و ظهیر را مسرور و از شور غزل، روان خسرو و حسن را بر داغ دل مرهم ناسور و باقی واردات طبع سلیمش زیب دواوین اعجاز آیین متقدمین و متأخرین است و الحق در روش وقوع بسیار خوش اداست و هیچ بیتش بی‌کرشمۀ نازکی نیست.

 

در زمانی که شاهزادۀ عالی مقدار از مشهد مقدسه به اردوی معلّی عزیمت نمود، میلی از مشهد به قندهار رفته و ایامی به خدمت شاهزادۀ جهانیان سلطان حسین میرزا بوده و از آنجا به هندوستان شتافته و چندان امانی نیافته به جوار رحمت ایزدی پیوست و اشعار دل‌فریبش را مولانا قاسمی [خوافی] که با وی دم از مصادقت می‌زد، جمع نموده و قریب به دوهزار بیت شد.  

 

  پس از شهرت در شهر مشهد و سفر به سبزوار و ملازمت سلطان ابراهیم صفوی به سببی از شاهزاده مزبور رنجیده و عزم دارالسلطنه قزوین کرده و در میان شعرای مجتمع در دارالسلطنه نیز فضل و قدرت خویش را بر همگان ظاهر ساخته است. اما از آنجا هم رخت به گیلان کشیده و نزد خان احمد میرزا، والی گیلان، قربتی یافته و عاقبت به سبب ایجاد کدورت میان میلی و میر جهانگیر، امیرالامرای خان احمد، دیگر بار متوجه موطن اصلی خود، خراسان شده است.اما به سبب بی‌سامانی‌های این خطه در اواخر عهد، رخت به دیار هند کشیده و کمی بعد، در سنین جوانی، متقاضی اجل بساط وجودش را برچیده که آن واقعه به سال‌۹۸۴ق اتفاق افتاد.»

 

میلی مشهدی بسیار سفر کرده است؛ از مشهد به سبزوار، از آن­جا به قزوین، دارالسلطنه، سپس به گیلان، بعد از آن به خراسان، نهایتاً به هند رفته است. به مداحیِ حاکمانِ کوچک و بزرگ عمر گذرانیده است.

 

گویا «او را با خواجه حسین ثنایی و غزالی و وحشی و ولی مشاعرات و مباحثات در ایران و هند بوده …».

 

دستِ آخر هم یکی از همان ممدوحان -نورنگ­خان، از گماشتگانِ جلال­ الدین اکبرشاهِ گورکانی- میلی را زهر خورانده است. همان زمان جسدِ او را به مشهد آورده ­اند. گورِ او در «حدود صدمتری شمال شرقی ساختمان ایستگاه راه ­آهن مشهد» است.