البلدان،کهن ترین متن جغرافیایی مسلمان

توجه يعقوبى اساساً معطوف به مسائل آمارى و توصيف عوارض زمين است، به موضوع خراج نيز توجه بسيار دارد و از نژادشناسى و صنايع و فنون نيز غافل نيست. توصيف وى از طرح تاريخى بغداد و سامره اهميت فراوان دارد. توصيف آفريقا پيش از آنكه به دست فاطميان از ديگر سرزمين‌هاى خلافت جدا شود، درخور ملاحظه است. از اندلس نيز اطلاعات گران‌بهايى در اختيار مى‌نهد؛ از آن جمله، خبر هجوم نورمن‌ها به اندلس در سال 844م / 230ق است و عبارت معروف «كسانى كه روس نام دارند» كه در ضمن آن آمده و نام يعقوبى را در محافل علمى مشهور كرده و چند تحقيق مهم درباره آن انجام گرفته است.

 

يعقوبى، به اطلاعات جغرافيايى، كمتر اهميت مى‌دهد و در پى ارائه نمودارى عمومى از ولايت‌ها براى كسانى است كه مى‌خواهند به سرعت با آن آشنا شوند. تمايل مؤلف، به تحليل عقلى در همه كتاب احساس مى‌شود و عجيب نيست اگر از گفت‌وگو درباره عجايب كه مؤلفان ديگر دل‌باخته آن بوده‌اند، بركنار مانده است.

 

خلاصه‌اى از مطالب بخش‌هاى مختلف كتاب:

 

1. بغداد: يعقوبى، مباحث جغرافيايى خود را از بغداد شروع مى‌كند و در توجيه اين كار خود، چنين مى‌نويسد: «تنها بدان جهت ابتدا به عراق كردم كه عراق، وسط دنيا و ناف زمين است و بغداد را بدان جهت ذكر كردم كه وسط عراق واقع است و نيز همان شهر بزرگى است كه از نظر وسعت و بزرگى و عمران و آبادى و فراوانى آب‌ها و خوبى هوا، در خاور و باختر زمين بى‌نظير است...»

 

بايد گفت كه يعقوبى، از جمله نويسندگانى است كه او را متعلق به «مكتب عراقى» مى‌دانند، زيرا در آن زمان، عراق، مركز تعليم و تعلم جغرافيا بوده است و بسيارى از علماى جغرافيا، از آنجا برخاسته بودند. در اين مكتب، گروهى بيان مطلب و تأليف كتاب را بر مبناى چهار جهت شمال، جنوب، شرق و غرب قرار داده و بغداد را مركز جهان به شمار آورده‌اند.