نگاهی تازه به شیوه تولید زمین داری در ایران
ناشر: اختران
موضوع: تاریخ ایران
قطع: رقعی
نوع جلد: شومیز
سال چاپ: 1396
نوبت چاپ: 1
تعداد صفحات: 459
وزن: 521گرم
اقطاعات و مقاطعات نظامی در دوره آل بویه به مهمترین ابزار حفظ قدرت، و جلب رضای لشکریان، و در ایام قدرت این خاندان، به عامل تأمین بخش اعظم درآمد دولت تبدیل شد.امرای آل بویه خود بر سهم بیت المال و املاک و اراضی دیوانی نیز دست انداختند.چون معزالدوله بر بغداد چیره شد و المطیع را به خلافت نشاند، مناطق تحت نفوذ و املاک خالصه خلافت، و حقوق بیت المال از اراضی کشاورزی را به لشکریان دیلمی به اقطاع داد.ما منصب وزارت آل بویه خود اقطاعات ویژه مستقل داشت؛ و در ایامی که لشکریان دیلمی بر امیر چیره شدند، اقطاعاتی برابر با اقطاع وزیر درخواست کردند و گرفتند.
معزالدوله جز آنچه به اقطاع داد، بقیه اراضی سواد را مشمول مقاطعه مالیاتی کرد؛ زیرا اوضاع مالی دولت چنان نبود که بتواند مقرری کارمندان و لشکریان را نقداً پرداخت کند و تأخیر در پرداخت این مقرریها، چنانکه بعداً بسیار اتفاق افتاد، شورشهایی پدید میآورد. به هر حال چون کارگزاران دیوانی و محصلان مالیاتی حق مداخله در امور مالی و ارضی املاک اقطاعی نداشتند، و این اراضی بخش وسیعی از عراق را تشکیل میداد، به تعبیر مورخان، دیوانها از کار افتاد.به علاوه معزالدوله هنگامی بر عراق تسلط یافت که شیرازه امور از هم گسیخته، و بسیاری از اراضی کشاورزی منطقه بر اثر کشمکشها و ستمگریها به ویرانی افتاده بود.
معزالدوله پیش از آنکه این اراضی روی به آبادانی گذارد، آنها را به اقطاع داد و کاتبان او نیز با رشوهها که ستاندند، براتهای جعلی برای مقطعان صادر کردند که خراج خویش را پرداختهاند.از آن سوی کوتاهی مقطعان در ایجاد آبادانی و تعمیر قناتها و نهرها و راهها، و نیز ستمهایی که کارگزاران آنها بر کشاورزان روا میداشتند، باعث ویرانی املاک و روستاها شد و مقطعان به سبب نقصان درآمد، آن املاک را با اراضی آبادتر تعویض میکردند. این کار به تدریج مرسوم شد و خسارات عظیم بر امور اقتصادی دولت وارد آورد.