تغییر مذهب در ایران

از سوی دیگر اینکه دولت صفویه برای مشروعیت بخشی و در سطحی کلان برای تئوریزه کردن حکومت، علمای جبل عامل را به ایران دعوت می کند. بنابراین خواسته و یا ناخواسته در عصر صفوی پیوندی بین دیانت و سیاست برقرار گردید و در طول تاریخ صفویه با فراز و نشیب های مختلف تداوم پیدا کرد. همانگونه که بر همه محققان آشکار است، با وجود کثرت تحقیقات و مطالعات انجام شده در حوزه تاریخ صفویه، ما همچنان در حوزه دینی و مناسبات آن با سیاست با فقر تحقیقات و مطالعات جدی و عمیق منابع فارسی مواجه هستیم.

تازه‏ ترین تحقیق در این باب، پایان نامه دکتری خانم ریولا جوردی ابی صعب با عنوان (دین و قدرت در امپراطوری صفوی) است که انتشارات تاوریس آن را به چاپ رسانده است. نویسنده، استاد مطالعات اسلامی و تاریخ خاورمیانه در دانشگاه اکرون(اوهایو) است که در زمینه های تاریخ اجتماعی و فکری قرون میانه جوامع اسلامی، تاریخ خاورمیانه، اندیشه سیاسی و الهیات شیعه امامیه، جنبش های اسلامی معاصر و شیعی گری در سده های اخیر تحقیق و تدریس می کند.

چهارچوب اصلی کتاب:

چرایی و چگونگی تغییر مذهب ایرانیان در عصر صفوی موضوع اصلی مورد بحث نویسنده است.در همین ارتباط سه موضوع اساسی ؛ مهاجرت علمای جبل عامل، نماز جمعه و مهدویت بخش اعظم این کتاب را به خود اختصاص داده است. این کتاب ۲۵۶ صفحه ای شامل یک مقدمه، پنج فصل، ضمایم، یادداشت ها، کتاب شناسی و نمایه است.

 نگاهی به محتوای کتاب: 

نویسنده در اولین فصل کتاب خود ( Sufi Regalia and Legal Banners: The Safavids and the Emigré Arab Jurists ) بعد از مقدمه کوتاهی به چگونگی شکل گیری دولت صفویه و استقرار آن در ایران می پردازد و از همین منظر ورود فقهای عاملی به ایران را مورد بحث و بررسی قرار می دهد. نویسنده در بحث ورود علمای جبل عامل به ایران ترتیب تاریخی ورود آنها را در تمام فصول کتاب خود رعایت کرده از این رو، اولین فصل کتاب خود را به محقق کرکی اختصاص داده است

نویسنده در این فصل، به بحث و بررسی آراء فقهی محقق کرکی درباره نماز جمعه و نظر محقق کرکی بر وجوب تخییری نماز جمعه ، بحث از حلیت پذیرش خراج… اشاره کرده است. دیدگاه سیاسی فقهاء امامیه در زمان غیبت و عدم حضور امام، غصبی دانستن حکومت و تعلق آن به امام عصر از دیگر مباحث مورد بررسی نویسنده در این فصل می باشد.

دومین فصل نویسنده با عنوان مجتهدان، حاکمان مطلق(The Mujtahids Navigate the Sovereign’s World) در حقیقت گزارشی تحلیلی از زندگی حسین بن عبدالصمد حارثی است. بحثی کوتاه از رساله مختصر حارثی با عنوان مناظرة مع بعض علماء حلب فی الامامة، رساله دیگر حارثی با عنوان مسألتان موضوع بحث بعدی خانم ابی صعب در این فصل است. در بحث از دیگر آثار فقهی حارثی نیز خانم ابی صعب به نقد آراء محقق کرکی توسط حارثی از جمله تخییری یا تعیینی بودن نماز جمعه در این تالیفات پرداخته است. مخالفت و اقدامات میر حسین کرکی در قبال سیاست‏های تسنن گرایانه شاه اسماعیل دوم ، قتل شاه اسماعیل دوم و تاجگذاری محمد خدابنده آخرین مباحث مورد بحث و بررسی قرار گرفته در این فصل می باشد. 

فصل سوم کتاب با عنوان شاه عباس و دوره سلطنت او به مثابه عصر شکوفایی روحانیت شیعه(Shah ‘Abbas and Imperial Reign as Clerical Discipline, 1587–۱۶۲۹CE) می باشد که نویسنده در این قسمت روند قدرت گرفتن شاه عباس کبیر را مورد بحث و بررسی قرار داده و در همین راستا به مهمترین اصلاحات وی از جمله ایجاد ارتش جدید و کاستن از قدرت قزلباش ها اشاره کرده است سپس حیات دینی در عصر شکوفایی صفویه در دوره شاه عباس را مورد بررسی قرار داده است. از مهمترین فقهای عاملی در عصر شاه عباس، می توان به کسانی چون شیخ بهایی و میرداماد اشاره کرد که با نگارش شروحی بر کتابهای اربعه(کافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب الاحکام و الاستبصار)) و تالیف مجموعه‏های مختلف حدیثی، آغازگر حرکت شرح نویسی و تالیف کتابهای حدیثی بودند. در این بخش همچنین نویسنده به این نکته اشاره کرده است که، عصر شاه عباس شاهد نگارش اولین رساله درباره نزاع اخبارگری و اصولی گری از حسین بن شهاب الدین کرکی با عنوان هدایة الابرار الی طریق الائمة الاطهار می باشد. پایان بخش این فصل، بحث از زندگی دیگر فقیه برجسته عاملی عصر شاه عباس یعنی شیخ لطف الله میسی است

ابی صعب در چهارمین فصل کتاب خود(Safavid Mistrust, Popular Protest and the Rationalists’ Retreat)، ابتدا نگاهی به زوال اقتصادی دولت صفویه دارد، سپس سخن از مهمترین علمای عاملی این عصر همچون  علی بن محمد بن حسن بن زین الدین شهیدی  و شیخ حر عاملی نویسنده کتاب امل الامل فی ذکر علماء جبل عامل می باشد.معارضه اخبارگری با اصولی که باردیگر در این عصر مطرح شده، موضوع بعدی مورد بررسی نویسنده در این فصل می باشد.مخالفت علماء با صوفیه، نگارش رساله های درباره وجوب تخییری و تعیینی نماز جمعه در روزگار شاه عباس دوم از سوی عالمانی چون محمد باقر سبزواری ،شیخ الاسلام اصفهان و فیض کاشانی که بر وجوب تعیینی نماز جمعه عقیده داشتند از دیگر مباحث مورد بحث و بررسی نویسنده در این فصل می باشد.

آخرین فصل کتاب(The Rediscovery of Traditions and the Shifting Normative) به بررسی سالهای پایانی دولت صفوی اختصاص دارد. نویسنده در این قسمت گزارشی از رساله‏های نماز جمعه که در این عصر تالیف شده می آورد. مباحث مهم فقهی این عصر چون جواز یا عدم جواز ذکر نام امام زمان، بحث از استعمال توتون دو موضوع جدی مطرح در این عصر است که نویسنده آنها را مورد بحث و بررسی قرار داده است.

نویسنده در پایان پنج فصل کتاب، در جمع بندی از مباحث مطرح شده بر این باور است که دولت صفویه بعد از شکل گیری در ایران از یک سو با خلاء ایدئولوژیک و از سوی دیگر با افراط گری های قزلباش ها مواجه شد. از این رو برای ترویج اندیشه های شیعی در ایران توجه خود را معطوف به علمای جبل عامل کرد و آنها را به ایران دعوت کردند.

قسمت پایانی کتاب(ضمایم) شامل سه ضمیمه است .اولین ضمیمه(علمای عاملی ایران صفوی) است که اسامی و تعداد علمای مهاجر را برشمرده است. ضمیمه دوم(مراتب و فعالیت های علمای مهاجر عاملی) ضمیمه اخر (میراث فکری علمای مهاجر عاملی) می باشد و صفحات پایانی کتاب را یادداشت ها، کتاب شناسی و نمایه تشکیل می دهد.