روزگار نخست

آنچه در این مجموعه ارائه شده، گفتارهایی است دربارۀ دیباچۀ شاهنامه که سخنان شخص فردوسی است؛ سخنانی که از آن بسیار می‌توان آموخت.

این کتاب دربردارندۀ هفت گفتار دربارۀ دیباچۀ شاهنامۀ فردوسی است که در آن کوشش شده تأملات و درنگ نگارنده در پاره‌ای از زمینه‌های فکری موجود در دیباچه ارائه شود.

در نخستین جستار به کارکرد و خویش‌کاری خرد پرداخته شده است. واژۀ خرد در دیباچه از بسامد بالایی بهره‌مند است که گاه این خرد در پیوند با خداوند و واسطۀ آفرینش اوست و گاه در پیوند با مردمان که در این ریخت با دوگونه خرد روبرو خواهیم شد: خردغریزی و خردشنیداری که وجود این دو گونه خرد هم در فرهنگ ایرانی و هم در فرهنگ شیعی دیده می‌شود. خویش‌کاری خردغریزی آن است که مردمان را از پلیدی دور کند و به نیکی برانگیزد و بدین شیوه آنان را به رستگاری رساند. اما خردشنیداری با دو چهره در دیباچه رخ می‌نماید: یکی در چهرۀ دانش دین و دیگر دانستنی‌های تاریخی ـ اسطوره‌ای که سبب پندگیری مردمان از تجارب پیشینیان می‌گردد و فردوسی این دو گونۀ خردشنیداری را موجب بهروزی و پیروزی مردمان انگاشته است. در همین گفتار فلسفه‌ستیزی فردوسی بررسی شده و همین‌طور به پیوند خرد و کرده (دانایی و توانایی) که از ریشۀ واژگانی یگانه‌ای بهره‌مندند، پرداخته شده است.