پانصد سال حیات فرهنگی غرب

نگاهى به ارقام کافى است تا دریابیم سده بیستم در حال پایان گرفتن است. در عین حال با بررسى عمیق و دقیق‌تر، مى‌بینیم که فرهنگ پانصد ساله مغرب زمین نیز بر همین منوال است. با این باور که من فرصت را مغتنم شمردم تا به مرور منظّم دستاوردهاى بزرگ و شکست‌هاى مصیبت‌بار این پنج سده بپردازم.

این کار به من فرصت داد تا به شرحى دست اوّل از برخى جنبه‌هاى انحطاط کنونى براى آیندگان دست یازم؛ شرحى که ممکن است تاکنون نادیده گرفته شده باشد. و نشان دهم که این وجه، چگونه با جنبه‌هاى مهمّ دیگر مربوط است. هرچند، در این کتاب، نگاه ما معطوف به جنبه‌هاى مثبت است. این کتاب را براى کسانى به رشته تحریر درآورده‌ایم که مى‌خواهند راجع به هنر، اندیشه، آداب، اخلاقیات و دین به مطالعه بپردازند. به زمینه‌هاى اجتماعى این موضوع‌ها هم توجّه کرده‌ایم؛ یعنى زمینه‌هایى که به وقوع پیوسته یا در حال وقوع‌اند. فرض من آن است که چنین خوانندگانى، گفت‌وگویى انتخابى و انتقادى را بر گفت‌وگویى دایره‌المعارفْگون و بى‌طرفانه ترجیح مى‌دهند. با آگاهى از این نوع خوانندگان، کوشیده‌ام تنها با اندکى دقّت بدان‌گونه که صحبت مى‌کنم بنویسم. زیرا مى‌خواهم نشان دهم که ذائقه‌هاى امروزین را درک مى‌کنم.

طرح این کتاب، طرحى نو است و برخلاف طرح تاریخ‌هاى به اصطلاح ممتاز، توجه ویژه به تنظیم بخش‌ها معطوف شده است. پیوند میان بخش‌ها در تاریخ فرهنگى، اهمیتّى ویژه دارد، زیرا فرهنگ به بافتى مى‌ماند که از رشته‌هاى گونه‌گون فراهم آمده، با رشته‌هایى که صرفآ وابسته به خود نیستند و در همان حال، هیچ‌کدام چون جنگ‌ها و
نظام‌ها در تاریخ معیّنى به پایان نمى‌رسد. رخدادهایى که اغلب مشخّص‌کننده تازگى اندیشه یا تغییر جهت فرهنگى هستند، چیزى جز مراحل تاریخ فرهنگى نیستند و به مرزبندى هم نمى‌انجامند. من سیر روایت خود را با رخدادهایى از این دست، آشکار مى‌کنم، امّا تقسیمْبندى‌هایم، مقید به آن‌ها نمى‌شود. پس از بازاندیشى‌هاى متعدّد درباره گذشته و دست یافتن به طرح‌هایى بسیار روشن از آن بود که به فصل‌ها و بخش‌هاى کتاب رسیدم. در این روایت با چهار انقلاب بزرگ دینى، پادشاهى، لیبرال و اجتماعى روبه‌روییم؛ انقلاب‌هایى که با هم‌دیگر فاصله‌هایى حدود یک‌صد سال دارند و هدف‌ها و گرایش‌هاى آن‌ها هنوز بر ذهنیّت و رفتار ما حاکم است.